ПЭ құбыры ПНД құбырынан немен ерекшеленеді: ПНД және ПВД
ПЭ — полиэтиленнің жалпы атауы, ал ПНД — оның түрі: төмен қысымды полиэтилен, ол HDPE немесе жоғары тығыздықты полиэтилен. Оған қарама-қарсысы — ПВД, жоғары қысымды полиэтилен (LDPE, төмен тығыздықты). «Төмен» және «жоғары» қысым материалды зауытта алу тәсіліне қатысты, құбырдағы су қысымына емес. Су мен газға арналған арынды құбырларды дәл ПНД-дан жасайды: ПЭ80 және ПЭ100 маркалары.
ПЭ және ПНД нені білдіреді?
ПЭ (PE) — материалдар класы ретіндегі полиэтилен. Сондықтан «ПЭ құбыры» — ең жалпы атау: ол арынды су құбырына да, жұмсақ жұқа түтікке де сәйкес келеді.
ПНД — төмен қысымды полиэтилен, ағылшынша таңбалауда HDPE (high-density polyethylene), яғни жоғары тығыздықты полиэтилен. Арынды құбырларды дәл содан жасайды: күнделікті өмірде «ПЭ құбыры» және «ПНД құбыры» дерлік бір нәрсені білдіреді. Мысалы, «ПЭ100» құбыры — PE100 маркалы ПНД.
Сондықтан ПЭ мен ПНД бір-біріне қарсы қойылмайды: ПНД — ПЭ-нің бір түрі, оның үстіне құбыр желілерінде ең көп таралғаны.
Полиэтиленді неге «төмен» және «жоғары» қысымды деп атайды?
Атау полиэтиленнің өзін өндіру технологиясынан шыққан. ПНД-ны катализаторларды қолданып салыстырмалы түрде төмен қысымда алады, молекулалар тармақтары аз болып шығады және тығыз орналасады: материал тығыз әрі берік. ПВД-ны өте жоғары қысымда, жүздеген МПа шамасында радикалды полимерлеу арқылы алады: молекулалар қатты тармақталған, материал тығыздығы төмен, жұмсақ және аз берік болып шығады.
Сол себепті жиі шатасады. «Төмен қысымды» дегенді құбыр тек аз қысымға шыдайды деп түсінуге болмайды. Керісінше, ПНД құбырлары 10, 12,5 және 16 атм-ге және одан да көпке шыдайды, ал «жоғары қысым» — химиялық зауытта материалды синтездеу шарттары туралы.
Іс жүзінде ПНД мен ПВД немен ерекшеленеді?
Материалдардың негізгі айырмашылықтары:
- тығыздығы мен беріктігі: ПНД-да жоғары, құбыр қатаңырақ және қысымға шыдайды; ПВД жұмсақ және созылады;
- температура: ПНД сәл жоғары қызуға рұқсат етеді, бірақ су үшін бәрібір +40 °C-қа дейін;
- қолданылуы: ПНД-дан су, газ үшін арынды құбырлар, техникалық және өнеркәсіптік желілер жасалады; ПВД үлдір, шлангтар мен жұқа тұрмыстық түтіктерге кетеді;
- түсі мен төзімділігі: күйесі бар қара ПНД күнге төзімді, сондықтан оны ашық төсеуге болады;
- диаметрлері: үлкен диаметрлі арынды құбырларды ПВД-дан шығармайды.
Беріктігі аз болғандықтан ПВД қысымы бар магистральдар мен жер асты желілеріне жарамайды.
ПНД құбырлары іс жүзінде қандай қысымға шыдайды?
Қысымды материалдың атауы емес, марка мен қабырға қалыңдығы анықтайды. ПЭ100 SDR17 шамамен 10 атм (PN10), SDR13.6 — 12,5 атм, SDR11 — 16 атм қысымға есептелген. ПЭ100 маркасы ПЭ80-ге қарағанда берікірек, сондықтан бірдей қысымда оның қабырғасы жұқа.
Суға арналған арынды құбырлар ГОСТ 18599-2001 бойынша, газға арналғандары СТ РК ГОСТ Р 50838-2011 бойынша шығарылады. Қысымды есептеу туралы толығырақ — ПНД құбырлары қандай қысымға есептелгені жөніндегі мақаламызда. Су құбырындағы арынды ПЭ құбырлардың қызмет мерзімі — 50 жылға дейін.
Құбыр сатып алғанда қателеспеу үшін не істеу керек?
Хабарландырудағы «төмен» және «жоғары» қысым сөздеріне сүйенбеңіз. Үш нәрсені тексеріңіз:
- Таңбалау: материал (ПЭ100 немесе ПЭ80), SDR және қабырғасымен сыртқы диаметр, мысалы 110×6,6;
- Стандарт және мақсат: су үшін — ГОСТ 18599-2001, газ үшін — СТ РК ГОСТ Р 50838-2011; ауыз су құбыры көк жолақпен таңбаланады;
- Құжаттар: сапа паспорты және сәйкестік сертификаты.
Сізге суға арналған арынды құбыр керек болса, SDR17 немесе одан аз SDR-і бар ПЭ100 құбырларын іздеңіз — мұндай құбырларды біз Алматы облысындағы зауытта шығарамыз.
Құбыр атауындағы ПЭ80, ПЭ100 және PE100-RC нені білдіреді?
ПНД ішінде материалдар беріктік сыныбы бойынша бөлінеді. Атаудағы сан мегапаскальдің оннан бір үлесіндегі ең аз ұзақ мерзімді беріктікті (MRS) көрсетеді: ПЭ80 — 8 МПа, ПЭ100 — 10 МПа. Сынып неғұрлым жоғары болса, бірдей қысымда қабырға соғұрлым жұқа.
PE100-RC — жарықтар мен нүктелік жүктемелерге, мысалы көміндегі тастардан болатын жүктемеге төзімділігі жоғары ПЭ100. Одан біз екі және үш қабатты түрде шығаратын Pipe-Plast коэкструзиялық құбырларының сыртқы қабаты жасалады. Қарапайым су құбырына бір қабатты ПЭ100 жеткілікті.
Жиі қойылатын сұрақтар
- ПЭ және ПНД — бір құбыр ма?
- Көп жағдайда иә: арынды ПЭ құбырларды ПНД-дан, яғни жоғары тығыздықты полиэтиленнен жасайды. Атаудан гөрі марка (ПЭ80, ПЭ100), SDR және құбыр жасалған стандарт маңыздырақ.
- Жоғары қысымды ПНД құбырлары бола ма?
- Мұндай бөлу жоқ. Кез келген арынды ПНД құбырының қысым сыныбы (PN) бар: PN6 және одан төменнен PN16 және одан жоғарыға дейін. «Жоғары қысымды» сөзі көбіне ПВД-ға қатысты және материалды өндіру тәсілін білдіреді, жұмыс қысымын емес.
- PE100 де ПНД ма?
- Иә. PE100 — жоғары тығыздықты полиэтиленнің маркасы, яғни ұзақ мерзімді беріктігі MRS 10 МПа болатын ПНД. Бұл арынды құбырларға арналған жаппай материалдардың ең беріктісі.
- Су құбырын ПВД құбырларынан жасауға бола ма?
- Сыртқы арынды су құбыры үшін — жоқ: ПВД тым жұмсақ және аз берік. Магистраль мен кіргізуге ГОСТ 18599-2001 бойынша қажетті SDR-і бар арынды ПНД құбырларын, ПЭ100 алады.