Суға арналған қандай құбыр аяздан қорықпайды: ПЭ, ПП, металлопластик
Судың қатуын ең жақсы полиэтилен құбыр (ПЭ100) көтереді: материал пластикалық, мұз түзілгенде құбыр сәл созылады да, еріген соң бастапқы өлшеміне қайтады, ал −60 °C дейінгі суық оған зиян келтірмейді. Полипропилен қатты, қатқанда жиірек жарылады, металлопластик деформацияланады. Бірақ «қорықпайды» дегеніміз «қатыруға болады» дегенді білдірмейді: қауіп фитингтерде, шүмектерде және мұз тығындарында.
Құбырдағы су қатқанда не болады?
Су қатқанда көлемі шамамен 9–10 % артады. Бос орын болса, мұз оны жай ғана алады. Мұз тығыны мен жабық шүмек арасындағы тұйық учаскеде қысым артады, жүктемені ең әлсіз жер қабылдайды: құбыр қабырғасы, фитинг немесе жапқыш арматура.
Металл құбыр дәл сондықтан жарылады: болат созылмайды. Пластикалық материал басқаша жұмыс істейді: қабырға сәл кеңейіп, қысымды береді, ал еріген соң өлшемі қайтады. Бірақ бұл «серпімділіктің» шегі бар, ол қабырға қалыңдығына, диаметрге және мұздың түзілу жылдамдығына байланысты.
Қай материал қатуды жақсы көтереді?
- Полиэтилен (ПЭ100). Сыртқы су құбыры үшін ең қолайлы нұсқа: пластикалық, аязда сынғыш болмайды, бір рет қатуды әдетте жарылмай көтереді.
- Полипропилен (PPR). Қатты материал: ол созылмайды, сондықтан мұз құбырды немесе дәнекерленген қосылысты жиірек жарады. Жылытылатын үйдің ішінде қолданылады.
- Металлопластик. Алюминий қабат деформацияланады және бастапқы пішініне келмейді, ал жезден жасалған фитингтер еріткеннен кейін көбіне ағып кетеді.
- ПВХ. Аязда сынғыш болады, соққы мен мұзды нашар көтереді.
Сондықтан жылытылмайтын жерлердегі су үшін полиэтилен таңдалады. Ауыз су және техникалық су құбырына ГОСТ 18599-2001 бойынша ПЭ100 SDR17 жарайды — мұндай құбырларды біз шығарамыз.
«Аяздан қорықпайды» неге «қатыруға болады» дегенді білдірмейді?
Құбырдың пластикалығы жүйенің қалған бөлігін қорғамайды. Еріту кезінде көбіне түзу учаскелер емес, олардың қасындағы бөлшектер зақымданады:
- мұз тығыздағышты ығыстыратын бұранда және қысқыш фитингтер;
- су корпуста қалатын шарлы шүмектер, араластырғыштар, сүзгілер және су есептегіштері;
- сорғылар мен гидроаккумуляторлар;
- қайталап қату: мұз–су әр циклі материалды аздап шаршатып, қызмет мерзімін қысқартады.
Сонымен қатар мұз тығыны су беруді жауып тастайды, аяз тұрған бүкіл уақытта жүйеде су болмайды. Қатқан құбырды ұруға, күрт майыстыруға және тартуға болмайды: аязда полиэтилен соққыны нашар көтереді. Монтажды жылы ауа райында жүргізген дұрыс.
Су қатпауы үшін су құбырын қалай төсеу керек?
Ең сенімді қорғау тәсілі — құбырды топырақтың қату тереңдігінен төмен көму. Алматы үшін ол әдетте 1–1,2 м шамасында, Қазақстанның солтүстігінде — 2 м және одан да көп. Өз ауданыңыз үшін мәнді ҚНжЕ/ЕЖ және жоба бойынша нақтылаңыз.
Көмуге болмаса, учаскеге қорғаныс қояды: көбікті полиэтиленнен немесе ППУ-дан жылу оқшаулағыш қабық, оқшаулағыштың астындағы жылытқыш кабель, қорғаныш қорап. Үйге кіреберіс және іргетас жанындағы учаскелер ең тез қатады, онда оқшаулау көбірек қажет. Қыста ешкім тұрмайтын жылытылмайтын үйде немесе саяжайда жүйеден суды ағызған сенімдірек. Толығырақ — қыста суды ағызу және саяжай су құбырын жылыту туралы мақалаларымызда.
Құбыр қатып қалса не істеу керек?
Алдымен су беруді жауып, шүмекті ашық қалдырыңыз: еріген суға шығу жолы керек, әйтпесе тығынның артында қысым артады. Содан кейін құбырды біртіндеп, әрқашан ашық ұшынан жабық ұшына қарай қыздырады.
- Қатып қалған учаскені матамен орап, оны қайнап тұрған емес, жылы сумен құйыңыз немесе тұрмыстық феннен жылы ауа ағынын бағыттаңыз.
- Құбырды ашық отпен және газ жанарғысымен қыздыруға болмайды: полиэтилен балқиды және жанады.
- Пластик құбыр арқылы электр тогын жібермеңіз: бұл тәсіл тек металға жарайды.
- Еріген соң фитингтер мен шүмектерді қарап шығыңыз.
Жер астындағы құбыр қатып қалса, мамандарды шақырыңыз: оны бумен қыздыру немесе жұқа шланг арқылы ыстық сумен жуу тек жабдықпен мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
- ПНД құбырындағы су бір рет қатса, құбыр жарыла ма?
- Әдетте жоқ: материал пластикалық, қабырға созылады да, еріген соң өлшеміне қайтады. Дегенмен қосылыстарды, шүмектер мен фитингтерді қарап шығыңыз: көбіне солар бірінші зақымданады.
- Түнде шүмекті сәл ашық қалдырса, көмектеседі ме?
- Аққан су нашар қатады, сондықтан жіңішке ағын қысқа аязда кейде құтқарады. Бірақ қатты аязда қорғалмаған учаске бәрібір қатады, ал су босқа кетеді. Бұл уақытша шара, көму мен жылытудың орнын баспайды.
- Көшедегі полиэтилен құбыр қыста −30 °C көтере ме?
- Иә, материалдың өзі −60 °C бастап пайдалануға төзеді. Қауіпті сырттағы аяз емес, ішіндегі мұз туғызады. Бос немесе қорғалған құбыр қыста мәселесіз жұмыс істейді. Қатты аязда тасымалдау мен монтажды абайлап жүргізіңіз: полиэтилен соққыны нашар көтереді.
- Жылытқыш кабель кәдімгі жылытқыштан несімен артық?
- Жылытқыш салқындауды тек баяулатады және су тұрып қалса, қатты аязда қорғамайды. Кабель жылу береді және оң температураны ұстап тұрады. Сондықтан оны құбырды көму мүмкін болмаған жерге қояды және үстінен оқшаулайды.